GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 10 — स्वच्छता आणि आरोग्य

स्वच्छतेमुळे रोगजंतूंचा प्रसार कमी करण्यास मदत होते. जंतू हात, दूषित अन्न व पाणी, खोकल्याचे थेंब किंवा काही रोगवाहकांमार्फत पसरू शकतात. कोणत्या मार्गाने रोग पसरतो हे समजले तर योग्य प्रतिबंध निवडता येतो.

हात, दात आणि शरीराची निगा

• शौचालय वापरल्यानंतर, खाण्यापूर्वी आणि अन्न हाताळण्यापूर्वी साबणाने हात धुवा. तळहात, बोटांमधील जागा व नखे साधारण 20 सेकंद चोळा. मग स्वच्छ पाण्याने धुवा.
• नियमित दात घासा. नखे लहान व स्वच्छ ठेवा. घामाचे किंवा घाण कपडे बदला. कानात टोकदार वस्तू घालू नका.
• उवा झाल्या म्हणजे केस अस्वच्छच होते असे समजू नये. केसांशी थेट संपर्कातून उवा पसरू शकतात.

अन्न, पाणी आणि परिसर

कच्चे व शिजलेले अन्न वेगळे ठेवा. हात, भांडी आणि पृष्ठभाग स्वच्छ ठेवा. अन्न झाकून ठेवा आणि सुरक्षित साठवण करा. गढूळ पाणी गाळल्याने काही कण दूर होतात. उकळल्याने अनेक रोगजंतू नष्ट होतात. रसायनांनी दूषित पाण्यासाठी सुरक्षित पाण्याचा दुसरा स्रोत किंवा योग्य प्रक्रिया आवश्यक असते. पिण्याचे पाणी स्वच्छ झाकलेल्या भांड्यात ठेवा.

शौचालय वापरणे, सांडपाण्याचा निचरा ठेवणे आणि परिसरात पाणी साचू न देणे या सवयी आरोग्यास मदत करतात.

कचऱ्याचे वर्गीकरण

भारतात घनकचरा व्यवस्थापन नियम 2026 नुसार कचरा तयार होतो तिथेच 4 गटांत वेगळा करायचा आहे.

कचरा कमी करण्याचे मार्ग म्हणजे अनावश्यक वस्तूंना नकार, वापर कमी करणे, पुनर्वापर, वस्तूचा नवा उपयोग आणि पुनर्प्रक्रिया. धारदार किंवा धोकादायक वस्तू मुलांनी हाताळू नयेत.

रोगकारक आणि रोगवाहक

रोगकारक रोग निर्माण करतो. रोगवाहक तो रोगकारक दुसऱ्या सजीवापर्यंत पोहोचवतो. मलेरियाचा रोगकारक प्लास्मोडियम परजीवी आहे. संक्रमित मादी अ‍ॅनॉफिलीस डास तो पसरवू शकते. डेंग्यूचा रोगकारक विषाणू असून संक्रमित एडीस डास त्याचा प्रसार करतो. पाणी साचू न देणे आणि डास चावण्यापासून बचाव करणे महत्त्वाचे आहे.

दूषित अन्न किंवा पाण्यातून कॉलरा, टायफॉइड आणि अतिसारास कारणीभूत जंतू पसरू शकतात. अतिसारात शरीरातील पाणी व क्षार कमी होतात. ओआरएस ती कमतरता भरून काढण्यास मदत करते. पाकिटावरील सूचनेप्रमाणे सुरक्षित पाणी वापरून द्रावण मोठ्यांनी बनवावे. पाणी पिता येत नसेल, खूप सुस्ती किंवा शौचात रक्त दिसले तर तातडीची वैद्यकीय मदत घ्यावी.

नायटा बुरशीमुळे आणि खरूज सूक्ष्म माइट्समुळे होतो. डोळे येण्याची काही कारणे संसर्गजन्य, तर काही अ‍ॅलर्जीशी संबंधित असतात. खोकताना किंवा शिंकताना तोंड-नाक कोपराने किंवा टिश्यूने झाका आणि हात धुवा. जीवनसत्त्व C च्या कमतरतेमुळे स्कर्व्ही होऊ शकतो.

दिनक्रम, व्यायाम आणि स्वतःची सुरक्षितता

चालणे किंवा सायकल चालवणे हृदय व श्वसनासाठी, उड्या व धावणे हाडे-स्नायूंसाठी आणि योग्य ताणाचे व्यायाम लवचिकतेसाठी उपयोगी ठरतात. संतुलित आहार आणि नियमित दिनक्रम ठेवा. 6–12 वर्षांच्या मुलांसाठी 24 तासांत 9–12 तास झोपेची शिफारस केली जाते.

अस्वस्थ वाटणाऱ्या स्पर्शापासून शक्य असल्यास दूर व्हा आणि विश्वासू प्रौढाला सांगा. मदत मागण्यात मुलाची चूक नसते. स्वच्छ पाणी, शौचालये, कचऱ्याचे वर्गीकरण आणि स्वच्छतेच्या सवयी शाळेतील सर्वांना उपयोगी पडतात.