GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 11 — अतिसंवेदी ज्ञानेंद्रिये

गंध, प्रकाश, आवाज, स्पर्श आणि इतर संकेत ओळखण्यास ज्ञानेंद्रिये मदत करतात. एखाद्या प्राण्याची विशिष्ट संवेदना तीक्ष्ण असल्याने त्याला अन्न शोधणे, धोका टाळणे, दिशा समजणे किंवा इतर प्राण्यांशी संवाद साधणे सोपे होते.

गंधज्ञान

मुंग्यांचा गंधमार्ग

जमिनीवर साखर किंवा गूळ पडल्यास काही वेळात मुंग्या जमतात. चालताना मुंग्या जमिनीवर फेरोमोन सोडतात. फेरोमोन — एकाच प्रजातीतील जीवांना संदेश देणारा रासायनिक पदार्थ.

इतर मुंग्या या गंधमार्गाचे अनुसरण करून अन्न व वारूळ शोधतात. मार्ग अडवल्यास त्या गंधमार्ग पुन्हा शोधू लागतात. पहारेकरी मुंगी गंधावरून आपल्या गटातील मुंगी ओळखते.

कीटकांची अद्भुत गंधशक्ती

काही नर कीटक मादीचा गंध ओळखतात. नर रेशीम पतंग मादीला अनेक किलोमीटरवरून शोधू शकतो. मादी डास श्वासातील कार्बन डायऑक्साइड (CO2) ओळखते.

शरीराचा गंध, पायांच्या तळव्यांचा गंध आणि उष्णताही तिला मदत करतात. रक्त मिळवण्यासाठी माणसांना किंवा प्राण्यांना चावणारे डास मादी असतात.

कुत्र्याची तीक्ष्ण गंधशक्ती

कुत्रे मूत्र किंवा विष्ठेच्या गंधाने आपले क्षेत्र चिन्हांकित करतात. दुसरा कुत्रा आपल्या क्षेत्रात आला आहे का, हे ते गंधावरून ओळखतात. पोलीस कुत्रे हरवलेल्या व्यक्तीचा किंवा संशयिताचा माग शोधतात.

लपवलेली स्फोटके व संशयास्पद पदार्थ शोधण्यासाठीही त्यांचा उपयोग होतो. माणूसही गंधावरून खराब अन्न किंवा जळणारी वस्तू ओळखतो.

वेगवेगळ्या प्राण्यांना वेगवेगळे गंध महत्त्वाचे असतात. मादी डास कार्बन डायऑक्साइड, शरीराचा गंध व उष्णता यांसारखे संकेत वापरू शकते.

डोळे आणि दृष्टी

पक्ष्यांचे डोळे

कबूतर व कावळ्यासारख्या अनेक पक्ष्यांचे डोळे डोक्याच्या बाजूंना असतात. त्यामुळे त्यांना मोठे दृष्टिक्षेत्र मिळते. दोन्ही डोळे वेगवेगळ्या वस्तूंवर लक्ष केंद्रित करू शकतात.

समोर पाहताना दोन्ही डोळे एकाच वस्तूवर केंद्रित होतात. बहुतेक पक्ष्यांचे डोळे फारसे हलत नसल्याने ते मान वळवतात.

डोळ्यांची जागा आणि दृष्टी

प्राण्यांची रंगदृष्टी

रंगदृष्टी प्राण्यांच्या प्रजातीप्रमाणे बदलते. अनेक प्राण्यांची रंग ओळखण्याची क्षमता माणसापेक्षा मर्यादित असते. अनेक दिवसचर प्राणी विविध रंग ओळखू शकतात.

काही पक्ष्यांना अतिनील प्रकाश देखील दिसतो. सर्व रात्रिचर प्राणी फक्त काळा-पांढरा पाहतात, हे अचूक नाही. काही रात्री सक्रिय कीटक मंद प्रकाशातही रंग ओळखतात.

गरुड, घार आणि गिधाड यांसारख्या पक्ष्यांना दुरून अन्न किंवा भक्ष्य दिसू शकते. डोळे पुढे असतील तर दोन्ही डोळ्यांची दृष्टी एका भागात मिळते. त्यामुळे अंतराचा अंदाज घेण्यास मदत होते. बाजूंना असलेले डोळे आसपासचा विस्तृत भाग पाहण्यास मदत करतात.

कान, कंपन आणि प्राण्यांचे इशारे

पक्ष्यांचे कान

पक्ष्यांना बाहेर दिसणाऱ्या कानाच्या पाळ्या नसतात. डोक्याच्या दोन्ही बाजूंना लहान कानछिद्रे असतात. ही कानछिद्रे पिसांनी झाकलेली असल्याने सहज दिसत नाहीत.

बाह्य कान ध्वनितरंग गोळा करून कानाच्या आत पाठवतो. हात कानामागे ठेवल्यास मंद आवाज तुलनेने स्पष्ट ऐकू येतो. कानाचा आकार मोठा म्हणजे श्रवणशक्ती नेहमीच अधिक, असे नाही.

प्राण्यांचे इशारे आणि संवाद

हे संकेत प्राण्यांना सावध होण्यास आणि सुरक्षित ठिकाणी जाण्यास मदत करतात. आवाज, गंध, हालचाल आणि विद्युत संकेत हे प्राण्यांच्या संवादाचे प्रकार आहेत.

ध्वनी, कंपन आणि सापाचे श्रवण

वस्तूच्या कंपनांमुळे ध्वनी निर्माण होतो. कंपन हवा, पाणी आणि घन पदार्थांतून पसरू शकतात. टेबल किंवा जमिनीतून कंपन कानापर्यंत अधिक थेट पोहोचतात.

सापांना बाह्य कान नसतात; पण अंतर्गत कान असतो. जबडा व कवटीतील हाडे कंपन अंतर्गत कानापर्यंत पोहोचवतात. साप जमिनीवरील कंपनांबरोबर काही हवेतून येणारे आवाजही ओळखू शकतो.

सापाचे अंतर्कर्ण कंपन ओळखते. सापाला बाहेर दिसणारी कानाची पाळी नसते. प्राण्यांच्या हालचालींवरून धोका लक्षात येऊ शकतो. आपत्तीच्या वेळी अधिकृत पूर्वसूचना आणि सुरक्षा सूचना महत्त्वाच्या आहेत.

वाघ, परिसर आणि रात्रीची संवेदना

प्रत्येक वाघाचे क्षेत्र अनेक किलोमीटरपर्यंत पसरलेले असू शकते. वाघ मूत्राच्या गंधाने आपल्या क्षेत्रावर खूण करतो. गंधावरून दुसरा वाघ त्या क्षेत्रात आला आहे का, हे त्याला समजते.

तो सहसा दुसऱ्या वाघाच्या क्षेत्रात जाणे टाळतो. राग, इशारा किंवा वाघिणीला बोलावण्यासाठी तो वेगवेगळे आवाज काढतो. वाघाची गर्जना सुमारे 3 किमी अंतरापर्यंत ऐकू येऊ शकते.

वाघाला मंद प्रकाशात पाहता येते. कान वेगवेगळ्या दिशांना वळवून आवाज पकडता येतात. संवेदनशील मिशा जवळच्या स्पर्शाची व हवेच्या हालचालीची जाणीव करून देतात. प्राण्यांचे झोपेचे नमुने प्रजाती व परिस्थितीनुसार बदलतात.

ध्वनीच्या प्रतिध्वनीने दिशा शोधणे

प्रतिध्वनिस्थाननिर्धारण म्हणजे परत आलेल्या ध्वनीवरून वस्तूची जागा किंवा अंतर ओळखणे.

1. प्राणी आवाज निर्माण करतो.
2. आवाज वस्तूवर आदळून परत येतो.
3. परत येण्याचा वेळ व दिशा यांवरून वस्तूविषयी माहिती मिळते.

वटवाघळांच्या अनेक प्रजाती मानवी श्रवणमर्यादेपेक्षा जास्त वारंवारतेचा श्राव्यातीत ध्वनी वापरतात. त्यांना दृष्टीही असते. डॉल्फिन आणि दात असलेल्या व्हेल क्लिकसारखे ध्वनी काढतात. डॉल्फिनच्या कपाळातील मेलॉन नावाचा चरबीयुक्त भाग ध्वनी केंद्रित करण्यास मदत करतो.

अवश्राव्य ध्वनी — माणसाच्या श्रवणमर्यादेपेक्षा कमी वारंवारतेचा ध्वनी. विद्युत संवेदना — सजीव किंवा वस्तूंमधील सूक्ष्म विद्युत संकेत ओळखण्याची क्षमता.

वन्य प्राण्यांचे संरक्षण

अधिवास नष्ट होणे, प्रदूषण आणि अवैध शिकार हे धोके आहेत. जंगल, पाणवठे आणि संरक्षित अधिवास जपल्यास प्राण्यांना अन्न, पाणी आणि निवारा मिळतो. व्याघ्र प्रकल्प 1973 मध्ये सुरू झाला.