GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 23 — ऋतू

दिवस, वर्ष आणि ऋतू

दरवर्षी साधारण एकाच क्रमाने होणाऱ्या तापमान, पाऊस आणि दिनमानातील बदलांवरून ऋतू ओळखतात. दिनमान म्हणजे सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंतचा वेळ.

उत्तर आणि दक्षिण ध्रुव जोडणारी काल्पनिक रेषा म्हणजे पृथ्वीचा अक्ष. विषुववृत्त पृथ्वीचे उत्तर आणि दक्षिण असे 2 गोलार्ध करते. भारत उत्तर गोलार्धात आहे.

ऋतू का बदलतात?

पृथ्वीचा अक्ष तिच्या कक्षेच्या पातळीला लंब असलेल्या रेषेपासून सुमारे 23.5° कललेला आहे. पृथ्वी सूर्याभोवती फिरताना अक्षाची दिशा जवळपास कायम राहते. त्यामुळे वर्षाच्या वेगवेगळ्या वेळी गोलार्धांना मिळणाऱ्या सूर्यकिरणांचा कोन आणि दिनमान बदलतात.

सूर्याकडे कललेल्या गोलार्धावर किरणे अधिक सरळ पडतात. ती कमी क्षेत्रात पसरतात आणि दिवसही मोठे असतात. त्यामुळे तिथे उन्हाळा असतो. दुसऱ्या गोलार्धात किरणे अधिक तिरपी पडतात आणि दिवस लहान असतात. तिथे हिवाळा असतो.

ऋतूंच्या 3, 4 आणि 6 अशा विभागण्या

भारतातील दैनंदिन अनुभवात उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा असे 3 मुख्य ऋतू सांगतात. हवामानाच्या नोंदींसाठी भारतीय हवामानशास्त्र विभाग 4 कालखंड वापरतो.

पारंपरिक ऋतुचक्रात 6 ऋतू आहेत. प्रत्येकाशी 2 मराठी महिने जोडलेले आहेत. या चांद्रमहिन्यांच्या इंग्रजी तारखा दरवर्षी बदलतात.

मान्सून आणि प्रदेशानुसार फरक

जमीन आणि समुद्र वेगवेगळ्या वेगाने तापतात. उन्हाळ्यात भारतीय उपखंडाकडे समुद्रावरून बाष्पयुक्त वारे वाहतात. ओलसर हवा वर जाऊन थंड झाली की ढग तयार होतात. नैऋत्य मान्सून भारताच्या मोठ्या भागात पाऊस आणतो. तामिळनाडूसाठी ऑक्टोबर–डिसेंबरचा ईशान्य मान्सून विशेष महत्त्वाचा आहे.

अक्षांश, उंची, समुद्रापासूनचे अंतर आणि वारे यांमुळे एकाच ऋतूचा अनुभव सर्वत्र सारखा नसतो. काश्मीर खोऱ्यात हिवाळ्यात काही भागांत हिमवर्षाव होतो. केरळम्‌मध्ये हिवाळा तुलनेने सौम्य असतो. पश्चिम राजस्थानच्या तुलनेत आसाममध्ये अधिक पाऊस पडतो.

ऋतू आणि दैनंदिन जीवन

• प्राणी — पावसाळ्यात ओलसर मातीवर गांडुळे दिसतात. थंडीच्या दिवसांत काही पक्षी उबदार प्रदेशांकडे स्थलांतर करतात.
• कपडे आणि अन्न — उन्हाळ्यात सैल सुती कपडे, सावली आणि पुरेसे पाणी उपयुक्त असते. पावसाळ्यात पावसापासून संरक्षण करणारे कपडे, तर थंडीत शरीराची उष्णता टिकवणारे लोकरीचे कपडे वापरतात.
• शेती — पावसाळ्याच्या सुरुवातीला खरीप पिकांची पेरणी होते. गहू आणि हरभरा ही रब्बी पिके आहेत. रब्बीनंतर आणि पावसाळ्यापूर्वी कलिंगडासारखी उन्हाळी पिके घेतात. वेळ आणि सिंचनाची गरज स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलते.
• सण — गुढीपाडवा चैत्रात, बैसाखी पंजाबमधील रब्बीच्या सुगीच्या काळात आणि आसामचा रोंगाली बिहू वसंतातील नव्या हंगामात येतो. मकर संक्रांत आणि पोंगल हिवाळ्यातील सुगीच्या परंपरांशी जोडलेले आहेत.
• फुले — झारखंडच्या सरहुलमध्ये साल वृक्षाला महत्त्व आहे. केरळम्‌मधील विशूच्या मांडणीत बहाव्याची पिवळी फुले ठेवतात. श्रीनगरमध्ये वसंतात ट्यूलिपचा महोत्सव भरतो.