GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 24 — जंगले

जंगलातील जीवनाचे जाळे

जंगल ही एक परिसंस्था आहे. वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव, माती, पाणी आणि हवा यांचा एकमेकांशी संबंध असतो. झाडांच्या फांद्यांवर पक्षी घरटी करतात. खोडातील पोकळ्या आणि सालीखालील जागा इतर जीवांना निवारा देतात. फुलांना भेट देणारे काही कीटक परागणास मदत करतात. फळे खाणारे पक्षी व प्राणी बिया इतरत्र पोहोचवतात.

जमिनीवर पडलेली पाने सूक्ष्मजीवांच्या क्रियेमुळे कुजतात. त्यातून मातीला सेंद्रिय पदार्थ मिळतात. मुळे माती धरून ठेवतात आणि पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्यास मदत होते.

प्राण्यांची वैशिष्ट्ये त्यांच्या अन्न आणि अधिवासाशी जुळतात. सुतारपक्ष्याची टोकदार, मजबूत चोच सालीतील कीटक मिळवण्यास उपयुक्त असते. घुबडाला कमी प्रकाशात शिकार करता येते. मध्य प्रदेशातील पचमढीच्या वनक्षेत्रात भारतीय विशाल खार आणि गवा आढळतात.

भारतातील जंगलांचे 5 प्रकार

देवदारासारख्या झाडांचा शंकूसारखा आकार आणि उतरत्या फांद्या बर्फ घसरून जाण्यास मदत करतात. खारफुटीची मुळे किनाऱ्याची धूप कमी करतात. गंगा–ब्रह्मपुत्राच्या त्रिभुज प्रदेशातील सुंदरबन आणि गोदावरीच्या मुखाजवळील कोरिंगा ही खारफुटीची उदाहरणे आहेत.

जंगलाचे उपयोग आणि धोके

जंगले सजीवांना अधिवास देतात. मातीची धूप कमी करतात, पाणी मुरण्यास मदत करतात आणि कार्बन साठवतात. बांबू, लाकूड, मध, लाख, डिंक, फळे आणि औषधी वनस्पती ही काही वनउत्पादने आहेत. अनेक स्थानिक समुदायांची उपजीविका त्यांच्याशी जोडलेली आहे.

परंपरेने समुदायाने जपलेला जंगलाचा भाग म्हणजे देवराई. या भागात स्थानिक वनस्पती आणि वन्यजीवांना आश्रय मिळतो. कर्नाटकातील जेनु कुरुबा समुदाय पारंपरिक मधसंकलनासाठी ओळखला जातो.

वृक्षतोड, वणवे, शिकारी आणि जंगलाचे छोटे तुकडे होणे यांमुळे अधिवास कमी होतात. जंगल पुनर्स्थापित करताना स्थानिक प्रजाती वापरणे, आगीचा धोका कमी करणे आणि कागदाचा पुनर्वापर करणे उपयुक्त आहे. जंगलभेटीत ठरलेल्या वाटेने जावे. प्राण्यांना खाऊ देऊ नये आणि कचरा मागे ठेवू नये.

वनसंवर्धनाचे प्रयत्न

• चिपको चळवळ — 1970 च्या दशकात आजच्या उत्तराखंडातील लोकांनी झाडांना मिठी मारून वृक्षतोडीला विरोध केला.
• सायलेंट व्हॅली बचाव — केरळम्‌मधील जंगल जलविद्युत प्रकल्पापासून जपण्यासाठी चळवळ झाली.
• वनमहोत्सव — सामान्यतः 1–7 जुलैदरम्यान वृक्षलागवड व वृक्षसंवर्धनाचे उपक्रम होतात.
• प्रोजेक्ट टायगर — वाघ आणि त्याचा अधिवास जपण्यासाठी 1973 मध्ये सुरू झाला.
• प्रोजेक्ट चित्ता — 17 सप्टेंबर 2022 रोजी मध्य प्रदेशातील कुनो राष्ट्रीय उद्यानात चित्त्यांच्या पुनर्परिचयाचा कार्यक्रम सुरू झाला.
• डॉ. सलीम अली — पक्ष्यांचा अभ्यास आणि त्यांच्या अधिवासांच्या संवर्धनासाठी ओळखले जाणारे पक्षीतज्ज्ञ.

संरक्षित क्षेत्रे

राष्ट्रीय उद्यान आणि वन्यजीव अभयारण्य यांत वन्यजीव व त्यांचे अधिवास जपले जातात. दोन्हींतील मानवी वापराचे नियम वेगवेगळे असू शकतात. जैवमंडल राखीव क्षेत्र मोठा प्रदेश असू शकतो. त्यात राष्ट्रीय उद्याने, अभयारण्ये आणि मानवी वापराचे क्षेत्र असू शकतात. वन्यजीवांच्या संरक्षणासाठी वन्यजीव संरक्षण अधिनियम, 1972 महत्त्वाचा आहे.

महाराष्ट्रातील चंद्रपूर जिल्ह्यात ताडोबा–अंधारी व्याघ्र राखीव क्षेत्र आहे.

भारतातील वनावरण आणि वृक्षावरण

भारत वन स्थिती अहवाल 2023 नुसार देशाच्या भौगोलिक क्षेत्रापैकी 21.76% वनावरण आणि 3.41% वृक्षावरण आहे. दोन्ही मिळून 25.17% होतात. या अहवालात वनावरणाचे क्षेत्रफळ सर्वाधिक मध्य प्रदेशात आहे.