GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 5 — जमीन आणि पाण्यावरील प्राणी

प्राणी नैसर्गिकरीत्या जिथे राहतो तो त्याचा अधिवास. जंगल, गवताळ प्रदेश, वाळवंट, पर्वत, नदी, तलाव आणि समुद्र हे वेगवेगळे अधिवास आहेत. तिथे अन्न, पाणी, हवा, निवारा आणि वाढीसाठी जागा मिळते. त्या परिसरात टिकण्यास मदत करणाऱ्या रचनेला किंवा वर्तनाला अनुकूलन म्हणतात.

अधिवास, निवारा आणि अन्न

जमिनीवरील अधिवासांना स्थलीय अधिवास म्हणतात.

पाण्यातील अधिवासांना जलीय अधिवास म्हणतात.

कुमुदिनी गोड्या पाण्यात वाढते. समुद्री शैवाल सागरी अधिवासात आढळतात.

उडणारे प्राणीही विश्रांती आणि प्रजननासाठी योग्य ठिकाणी येतात.

माकडे फळे, उंट पाने आणि अळ्या कोवळी पाने खातात. सूर्यपक्षी आणि फुलपाखरे फुलांतील मकरंद घेतात.

मातीत मुंग्या, वाळवी, छोटे भुंगे आणि गांडुळे आढळतात. ओलसर मातीजवळ नाकतोडे आणि इतर छोटे प्राणीही दिसतात. पावसानंतर गांडुळे आणि सहस्रपाद बाहेर दिसू शकतात.

गांडुळे माती भुसभुशीत करतात; गांडूळखत तयार करण्यास मदत करतात. गांडूळ आणि सहस्रपाद हे कीटकांच्या गटात येत नाहीत.

प्राण्यांचे वर्गीकरण

पृष्ठवंशीय प्राण्यांना पाठीचा कणा असतो. मासे, उभयचर, सरपटणारे प्राणी, पक्षी आणि सस्तन प्राणी या गटात येतात. अपृष्ठवंशीय प्राण्यांना पाठीचा कणा नसतो. कीटक, गांडूळ आणि ऑक्टोपस ही उदाहरणे आहेत.

कीटकांची ओळख

प्रौढ कीटक — पायांच्या 3 जोड्या, म्हणजे 6 पाय; डोके, वक्ष, उदर हे 3 भाग. स्पर्शिका 1 जोडी; परिसराची माहिती मिळवण्यास मदत. फुलपाखरू, मधमाशी आणि नाकतोडा — उडण्याच्या पंखांच्या 2 जोड्या.

घरमाशी — उडण्याच्या पंखांची 1 जोडी; सर्व कीटक उडत नाहीत. मुंगी, भुंगा आणि खंडोबाचा किडा हीदेखील कीटकांची उदाहरणे.

मुंग्या आणि मधमाशांचे सामूहिक जीवन

मुंग्या आणि मधमाशा वसाहतीत एकत्र राहतात. अन्न गोळा करणे, पिल्लांची काळजी आणि संरक्षण अशी कामवाटणी असते. मुंग्या गंधसंदेशांद्वारे एकमेकींना मार्गाची माहिती देतात.

अनेक मुंग्या साखर, गूळ आणि विविध अन्नकण गोळा करतात. मुंग्यांच्या अन्नाची उदाहरणे — ब्रेड, चपाती, इडली, भात, नाचणीचे पदार्थ, पापड आणि मुरुक्कू.

सस्तन प्राणी आपल्या पिलांना दूध पाजतात. व्हेल, डॉल्फिन आणि वटवाघूळही सस्तन आहेत. बहुतेक सस्तन प्राणी पिलांना जन्म देतात. प्लॅटिपस व एकिड्ना अंडी घालणारे अपवाद आहेत.

थंडी, उष्णता आणि उड्डाण

वाळवंटातील प्राणी उष्णता कशी सहन करतात?

उंटाच्या कुबडात चरबी असते; शरीराचे तापमान वाढल्यावर त्याला घामही येतो. वाळवंटी उंदीर आणि अनेक वाळवंटी साप दिवसा बिळात राहतात; रात्री बाहेर पडतात.

उष्ण आणि थंड वाळवंटातील उंट

अन्नटंचाईत कुबडातील चरबी वापरली जाते; त्यामुळे कुबड लहान किंवा शिथिल होऊ शकते.

थंड आणि पर्वतीय प्रदेशांतील अनुकूलने

सिक्कीमसारख्या पर्वतीय भागांत याकचा वाहतुकीसाठीही उपयोग होतो.

पक्ष्यांची पिसे, पंख आणि अनेक पक्ष्यांचा हलका सांगाडा उड्डाणाला मदत करतात. शहामृग व पेंग्विन उडत नाहीत. चोचीचा आकार अन्न मिळवण्याशी संबंधित असतो.

घुबड कमी प्रकाशात पाहण्यास अनुकूल; बहुतेक रात्री सक्रिय असतात. अनेक धनेशांच्या चोचीवर शिंगासारखा उंचवटा असतो.

सूर्यपक्ष्याची लांब, अरुंद चोच फुलांतील मधुरस घेण्यास उपयोगी पडते. काही पक्षी अन्न आणि योग्य हवामानासाठी ऋतूनुसार स्थलांतर करतात.

जीवनचक्र

• फुलपाखरू — अंडे → अळी → कोश → प्रौढ फुलपाखरू.
• बेडूक — अंडे → डिंभ → पाय विकसित होणारे पिल्लू → प्रौढ बेडूक. डिंभ सामान्यतः पाण्यात कल्ल्यांनी श्वास घेतो. प्रौढ बेडूक पाण्यात मुख्यतः ओलसर त्वचेतून वायूंची देवाणघेवाण करतो. जमिनीवर फुफ्फुसेही वापरतो.
• डास — अंडे → अळी → कोश → प्रौढ डास. अळी व कोश पाण्यात वाढतात. घराभोवती पाणी साचू दिले नाही तर पैदास कमी होते.

जलचर आणि उभयचर

मासे कल्ल्यांनी पाण्यात विरघळलेला ऑक्सिजन घेतात. पर पोहण्यास मदत करतात. व्हेल आणि डॉल्फिन फुफ्फुसांनी हवा घेतात आणि श्वास घेण्यासाठी पृष्ठभागावर येतात. उभयचर हा जैविक गट आहे. बेडूक त्याचे उदाहरण. पाण्यात जाणारे कासव आणि सुसर हे सरपटणारे प्राणी आहेत.

स्क्विड आणि ऑक्टोपसची वेगळी रचना

दोघेही कल्ल्यांनी श्वसन करतात; काही जाती खोल समुद्रात राहतात. पाणी जोराने बाहेर सोडून पुढे जातात; ऑक्टोपस भुजा जवळ घेऊन शरीर अधिक निमुळते करतो. अनेक ऑक्टोपस रंग बदलून लपतात; धोक्यात शाईही सोडतात.

सरपटणाऱ्या प्राण्यांची ओळख

साप, पाल, सरडा, मगर आणि कासव हे सरपटणारे प्राणी. त्वचा कोरडी आणि खवलेयुक्त; कासवाच्या पाठीवर कवचही असते. शीतरक्ती — शरीराचे तापमान सभोवतालच्या तापमानानुसार बदलते.

फुफ्फुसांनी श्वसन करतात; बहुतेक जमिनीवर अंडी घालतात. मगर आणि कासव पाण्यात वावरले, तरी त्यांचा गट उभयचरांपेक्षा वेगळा आहे.

कासव आणि सुसरीची उपयुक्त शरीररचना

कासव आणि मगर श्वसनासाठी पाण्याच्या पृष्ठभागावर येतात.

तळ्याजवळील प्राणी आणि त्यांची वैशिष्ट्ये

पाणविंचू हा कीटक आहे; त्याची मागील नलिका श्वसनासाठी असते.

समुद्रातील प्राण्यांच्या खास ओळखी

तारामाशात केंद्रीकृत मेंदू नसतो; मज्जातंतूंची व्यवस्था असते. भुजा पुन्हा वाढण्याला पुनर्जनन म्हणतात.

समुद्रात टिकण्यासाठी वेगवेगळी अनुकूलने

प्राणी, पर्यावरण आणि संवर्धन

प्राणी अन्न व आश्रयासाठी वनस्पतींवर अवलंबून असतात. काही प्राणी परागीभवन व बीजप्रसाराला मदत करतात. जंगल, ओलसर प्रदेश आणि प्रवाळभित्ती जपल्यास अनेक प्राण्यांना अधिवास मिळतो.

हमिंगबर्ड मागेही उडू शकतो; वटवाघळे सक्रिय उड्डाण करणारे एकमेव सस्तन प्राणी आहेत.

प्रदेशनिष्ठ म्हणजे नैसर्गिकरीत्या विशिष्ट प्रदेशापुरते मर्यादित असणे.

केवलादेव आणि रंगनतिट्टू यांसारख्या पक्षिअधिवासांच्या संरक्षणात सलीम अली यांनी योगदान दिले.

सायलंट व्हॅलीतील प्रस्तावित धरणाविरोधातील चळवळीने तेथील जंगल आणि वन्यजीवांचे रक्षण केले.