GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 6 — नैसर्गिक आपत्ती

निसर्गातील एखाद्या घटनेमुळे लोक, मालमत्ता किंवा पर्यावरणाचे मोठे नुकसान झाले तर ती नैसर्गिक आपत्ती ठरते. पूर, दुष्काळ, भूकंप, चक्रीवादळ, भूस्खलन आणि वणवा यांचे धोके प्रदेशानुसार बदलतात.

पूर आणि दुष्काळ

जास्त पाऊस, नदीचा वाढलेला प्रवाह किंवा पाणी निचरण्यास अडथळा यांमुळे पूर येऊ शकतो. पूरपाण्यात उतरू नका. उंच सुरक्षित ठिकाणी जा आणि प्रशासनाच्या सूचना पाळा. अपुऱ्या पावसामुळे पाणी दीर्घकाळ कमी पडते, तेव्हा दुष्काळ उद्भवू शकतो. पाणी साठवणे, काटकसरीने वापरणे आणि जलसंधारण यांमुळे टंचाई कमी करण्यास मदत होते.

भूकंप आणि त्सुनामी

भूकवचातील खडक अचानक सरकल्याने ऊर्जा लहरींच्या रूपात पसरते. जमीन हादरण्याला भूकंप म्हणतात.

भूकंप चालू असताना घरात असल्यास खाली बसा. मजबूत टेबलाखाली जाऊन डोके आणि मान झाका. टेबलाचा पाय पकडून हादरे थांबेपर्यंत थांबा. खिडक्यांपासून दूर राहा. बाहेर असाल तर इमारती आणि तारांपासून दूर मोकळ्या जागेत जा.

समुद्रतळ अचानक हलल्याने मोठ्या लहरी तयार होऊ शकतात. त्यांना त्सुनामी म्हणतात. किनाऱ्याजवळ तीव्र किंवा दीर्घ भूकंप जाणवला किंवा समुद्र अचानक मागे गेला तर त्वरित किनाऱ्यापासून दूर उंच ठिकाणी जा. अधिकृत सुरक्षिततेचा संदेश मिळाल्यावरच किनाऱ्यावर परता.

चक्रीवादळ, भूस्खलन आणि हिमस्खलन

उबदार समुद्रावर तयार झालेल्या कमी दाबाच्या प्रदेशाभोवती जोरदार वारे फिरू लागतात. किनाऱ्यावर जोरदार पाऊस, वारा आणि समुद्राच्या पाण्याची असामान्य वाढ होऊ शकते. चक्रीवादळाच्या डोळ्यात काही काळ शांतता असते. सुरक्षिततेसाठी अधिकृत सूचनेची वाट पाहा.

उतारावर तडे, खडक पडणे किंवा माती घसरणे दिसल्यास सुरक्षित जागी जा आणि मोठ्यांना कळवा. पर्वतीय भागात सुरक्षित बांधकाम व जंगलांचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे.

ज्वालामुखी, वीज आणि वणवा

ज्वालामुखीच्या उद्रेकात लाव्हारस, राख आणि वायू बाहेर पडू शकतात. अंदमानमधील बॅरन बेट सक्रिय ज्वालामुखीसाठी ओळखले जाते. दख्खनच्या पठाराचा मोठा भाग प्राचीन लाव्हाच्या थरांनी तयार झाला.

ढगांतील किंवा ढग व जमीन यांमधील विद्युतभार अचानक सुटल्याने वीज चमकते. गडगडाट ऐकू आल्यास पक्क्या इमारतीत किंवा बंद छताच्या वाहनात आश्रय घ्या. उघडे मैदान, पाणी, एकटे उंच झाड आणि खांब टाळा. तडितवाहक विद्युत प्रवाह जमिनीकडे नेण्याचा मार्ग देतो.

वणवा म्हणजे वनात पसरलेली अनियंत्रित आग. कोरडी वनस्पती आणि वारा आग पसरण्यास मदत करतात. वीज पडणे आणि मानवी निष्काळजीपणा ही कारणे असू शकतात. आग दिसल्यास स्वतः विझवण्याचा प्रयत्न करण्याऐवजी सुरक्षित अंतरावर जा आणि मोठ्यांना किंवा आपत्कालीन सेवेला कळवा. वनविभाग अग्निरोधक पट्टे, गस्त आणि उपग्रह निरीक्षणाचा वापर करतो.

आपत्ती व्यवस्थापन

1. पूर्वतयारी — सुरक्षित मार्ग, कुटुंबाचा संपर्क आणि आपत्कालीन साहित्य ठरवा.
2. प्रतिसाद — इशारे पाळा, सुरक्षित ठिकाणी जा आणि प्रशिक्षित बचाव पथकांना काम करू द्या.
3. पुनर्वसन — पाणी, निवारा, आरोग्यसेवा आणि दुरुस्तीची व्यवस्था करा.

112 हा भारतातील एकत्रित आपत्कालीन मदतीचा क्रमांक. 108 ही महाराष्ट्रातील आपत्कालीन रुग्णवाहिका सेवा. भारतीय हवामान विभाग चक्रीवादळ व तीव्र हवामानाचे इशारे देतो. INCOIS त्सुनामीची पूर्वसूचना देते. राष्ट्रीय भूकंप विज्ञान केंद्र भूकंप नोंदवते. 13 ऑक्टोबर हा आंतरराष्ट्रीय आपत्ती धोका न्यूनीकरण दिन आहे.

भारतातील घटना आणि धडे

पूर्वसूचना, सुरक्षित बांधकाम, पाण्याचा योग्य निचरा आणि समुदायाचा सराव यांमुळे धोका कमी होतो. खारफुटी व जंगलांसारख्या नैसर्गिक अडथळ्यांचे संरक्षणही उपयुक्त असते.