GanitPlus · परिसर अभ्यास
प्रकरण 1 — वाहतूक
वाहतूक म्हणजे माणसे किंवा वस्तू एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेणे. मार्ग, वाहने आणि स्थानकांसारखी केंद्रे मिळून वाहतूक व्यवस्था तयार होते.
वाहतुकीचा विकास आणि महत्त्व
पूर्वी माणूस पायी प्रवास करत असे आणि ओझे स्वतः वाहत असे. पुढे घोडा, उंट, बैल आणि हत्ती यांचा वापर होऊ लागला. चाकामुळे बैलगाडी आणि घोडागाडी वापरणे शक्य झाले. यामुळे शेतीमाल आणि इतर वस्तूंची ने-आण सुलभ झाली. वल्ह्याच्या आणि शिडाच्या नावांनी जलप्रवास व व्यापार होत असे.
वाहतुकीमुळे वेळ आणि श्रम वाचतात. कच्चा माल कारखान्यांपर्यंत आणि तयार वस्तू बाजारापर्यंत पोहोचतात. शाळा, रुग्णालये आणि पर्यटनस्थळांपर्यंत जाता येते. वाहतूक ही लोकांना आणि व्यवसायांना दिली जाणारी सेवा आहे. त्यामुळे ती सेवा क्षेत्रात (तृतीयक क्षेत्रात) मोडते.
वाहतुकीचे प्रकार आणि उपयोग
मार्गानुसार वाहतुकीचे 4 प्रमुख प्रकार आहेत.
| मार्ग | वाहतुकीची साधने | मुख्य उपयोग |
|---|---|---|
| रस्ते वाहतूक | सायकल, रिक्षा, बस, कार, ट्रक | गावे आणि शहरांतील ठिकाणी थेट पोहोचणे. |
| रेल्वे वाहतूक | प्रवासी रेल्वे, मालगाडी, मेट्रो | जमिनीवरून लांब अंतरावर अनेक प्रवासी किंवा जड माल नेणे. मेट्रो शहरात अनेक प्रवाशांची जलद ने-आण करते. |
| जलवाहतूक | नाव, बोट, जहाज | लांब अंतरावर मोठ्या प्रमाणात जड माल नेण्यासाठी सामान्यतः कमी खर्चाचा पर्याय. आंतरराष्ट्रीय जड मालासाठी समुद्री मार्ग वापरतात. |
| हवाई वाहतूक | विमान, हेलिकॉप्टर | लांब अंतरासाठी सर्वांत जलद वाहतूक. दुर्गम भागातील बचावासाठी हेलिकॉप्टर वापरतात. |
- काय नेले जाते? माणसांची ने-आण म्हणजे प्रवासी वाहतूक. वस्तूंची ने-आण म्हणजे मालवाहतूक.
- वाहतूक कोणासाठी उपलब्ध आहे? सार्वजनिक वाहतूक सर्व प्रवाशांसाठी उपलब्ध असते. उदा. बस, रेल्वे, मेट्रो आणि सामायिक रिक्षा. खासगी वाहतूक वैयक्तिक वापरासाठी असते. उदा. स्वतःची कार किंवा मोटारसायकल.
एसटी बस रस्त्याने जाते, प्रवासी नेते आणि सर्वांसाठी उपलब्ध असते. त्यामुळे ती रस्ते वाहतूक, प्रवासी वाहतूक आणि सार्वजनिक वाहतूक या तिन्ही प्रकारांत येते.
बहुविध वाहतूक म्हणजे एकाच प्रवासात वेगवेगळ्या प्रकारची वाहतूक वापरणे. उदा. रेल्वेने शहरात येऊन पुढे बसने जाणे.
वाहतूक केंद्रे आणि महामार्ग
पूल नदी किंवा दरी ओलांडण्यासाठी वापरतात. बोगदा डोंगरातून मार्ग देतो. उड्डाणपूल गर्दीच्या चौकावरून वाहने पुढे नेतो.
रेल्वे स्थानक व बसस्थानक ही चढण्या-उतरण्याची केंद्रे आहेत. बंदर जलवाहतुकीचे, तर विमानतळ हवाई वाहतुकीचे केंद्र आहे. नकाशे आणि दिशादर्शक फलक मार्ग शोधायला मदत करतात. उताराचा मार्ग म्हणजे रॅम्प. त्यामुळे व्हीलचेअरने ये-जा करणे सोपे होते.
| महामार्ग | जोडणी | विकास आणि देखभालीची प्रमुख जबाबदारी |
|---|---|---|
| राष्ट्रीय महामार्ग (NH) | प्रमुख शहरे, राज्ये, बंदरे आणि सीमाभाग | केंद्र सरकार |
| राज्य महामार्ग (SH) | राज्यातील शहरे आणि जिल्हा मुख्यालये | संबंधित राज्य सरकार |
इंधन आणि प्रदूषण
जीवाश्म इंधने म्हणजे जमिनीखाली गाडलेल्या प्राचीन सजीवांच्या अवशेषांपासून लाखो वर्षांत तयार झालेली इंधने. पेट्रोल, डिझेल, CNG आणि LPG यांचा या गटात समावेश होतो.
CNG (Compressed Natural Gas) म्हणजे दाबून साठवलेला नैसर्गिक वायू. LPG (Liquefied Petroleum Gas) म्हणजे द्रवरूप पेट्रोलियम वायू. CNG किंवा LPG वापरणाऱ्या वाहनांत काही प्रदूषकांचे उत्सर्जन कमी होऊ शकते.
पूर्णपणे विजेवर चालणारे विद्युत वाहन (EV) विद्युत मोटर वापरते. वाहनात इंधन जळत नसल्यामुळे इंधनाचा धूर निघत नाही. वाहनासाठी वीज तयार करताना मात्र प्रदूषण होऊ शकते. सौरऊर्जेपासूनही वीज तयार करता येते.
| प्रदूषक किंवा स्रोत | काय लक्षात ठेवावे |
|---|---|
| कार्बन मोनोऑक्साइड | इंधन पूर्णपणे जळले नाही तर तयार होणारा विषारी वायू. |
| नायट्रोजनची ऑक्साइडे (NOx) | श्वसनाला त्रास देऊ शकतात. |
| कार्बन डायऑक्साइड | जागतिक तापमानवाढीस हातभार लावतो. |
| हवेतील सूक्ष्मकण | वाहनांचा धूर, रस्त्यावरील धूळ आणि टायर व ब्रेकची झीज हे त्यांचे स्रोत आहेत. |
| हॉर्न आणि इंजिनचा आवाज | ध्वनिप्रदूषण होते. त्यामुळे डोकेदुखी, चिडचिड किंवा झोपेचा त्रास होऊ शकतो. एकाग्रताही कमी होऊ शकते. |
वाहनांच्या धुरामुळे डोळ्यांची जळजळ आणि श्वसनाचा त्रास होऊ शकतो. पानांवर धूळ साचल्यास त्यांना मिळणारा प्रकाश कमी होऊ शकतो. वनप्रदेशातील वाहतुकीचा वन्यजीवांच्या अधिवासावर, म्हणजे ते नैसर्गिकरीत्या जिथे राहतात त्या ठिकाणावर, परिणाम होऊ शकतो.
प्रदूषण कमी करण्याचे उपाय
- जवळच्या अंतरासाठी पायी चाला किंवा सायकल वापरा. सायकलला इंधन लागत नाही, धूर निघत नाही आणि व्यायामही होतो. ती कमी जागेत ठेवता येते.
- सार्वजनिक वाहतूक वापरा किंवा एकाच दिशेने जाणाऱ्यांनी एका वाहनातून प्रवास करा. या सामायिक प्रवासाला कारपूल म्हणतात.
- योग्य मार्ग निवडल्याने अनावश्यक अंतर आणि इंधन वाचते. वाहनाची नियमित देखभाल करा. गरज नसताना इंजिन चालू ठेवणे आणि हॉर्न वाजवणे टाळा.
- वड, पिंपळ, कडुलिंब आणि करंज यांसारखी स्थानिक झाडे लावून त्यांची निगा राखा.
प्रदूषणाचे मापन
सूक्ष्मकणांचे गट त्यांच्या आकारानुसार ठरतात. PM2.5 मध्ये साधारण 2.5 मायक्रोमीटरपर्यंत व्यासाचे कण येतात. PM10 साठी ही मर्यादा साधारण 10 मायक्रोमीटर आहे.
| काय मोजतात | मापन किंवा तपासणी |
|---|---|
| हवेतील सूक्ष्मकणांचे प्रमाण | मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटर |
| प्रदूषक वायूंचे प्रमाण | मिलिग्रॅम प्रति घनमीटर किंवा ppm. ppm म्हणजे हवेच्या 10 लाख भागांमागे प्रदूषकाचे किती भाग आहेत ते. |
| हवेची एकूण गुणवत्ता | भारतीय हवा गुणवत्ता निर्देशांक (AQI) 0 ते 500 या श्रेणीत मांडला जातो. त्याला एकक नसते. 0–50 चांगली हवा दर्शवते, तर 401–500 गंभीर प्रदूषण दर्शवते. |
| आवाजाची पातळी | डेसिबेल. पर्यावरणातील आवाजाची पातळी dB(A) मध्ये नोंदवतात. |
| वाहनातून बाहेर पडणारे प्रदूषक | PUC चाचणीत ठरवलेले प्रदूषक मर्यादेत आहेत का ते तपासतात. तपासणीत प्रदूषक मर्यादेत आढळल्यास प्रदूषण नियंत्रण प्रमाणपत्र मिळते. |
रस्ता आणि प्रवासी सुरक्षितता
रस्ता ओलांडणे
पदपथ म्हणजे रस्त्याच्या कडेचा पायी चालण्याचा मार्ग. तो उपलब्ध असल्यास त्यावरून चाला.
- रस्ता ओलांडण्यासाठी पांढऱ्या पट्ट्यांनी दाखवलेल्या झेब्रा क्रॉसिंगजवळ थांबा.
- उजवीकडे, डावीकडे आणि पुन्हा उजवीकडे पाहा.
- मार्ग सुरक्षित झाल्यावर चालत रस्ता ओलांडा.
उभ्या वाहनांच्या मधून किंवा मोबाईल पाहत रस्ता ओलांडू नका.
बस, दुचाकी आणि चारचाकी
- बस. बस पूर्ण थांबल्यावरच चढा किंवा उतरा. चालत्या बसमधून हात किंवा डोके बाहेर काढू नका. ज्येष्ठ आणि दिव्यांग प्रवाशांसाठी राखीव आसने मोकळी ठेवा.
- दुचाकी. चालक आणि मागील प्रवासी या दोघांनी हेल्मेट घालावे.
- चारचाकी. सर्वांनी सीट बेल्ट लावावा.
वाहतूक दिवे, चिन्हे आणि फाटक
| वाहतूक दिवा | वाहनचालकाची कृती |
|---|---|
| लाल | थांबण्याच्या रेषेआधी पूर्ण थांबा. |
| स्थिर पिवळा | सुरक्षितपणे थांबता येत असेल तर रेषेआधी थांबा. चौक ओलांडण्यासाठी वेग वाढवू नका. |
| हिरवा | पादचाऱ्यांना मार्ग द्या. पुढचा मार्ग मोकळा असेल तेव्हाच पुढे जा. |
- चिन्हे. ‘नो पार्किंग’ म्हणजे वाहन उभे करण्यास मनाई. ‘यू-टर्न बंद’ म्हणजे त्याच रस्त्यावर उलट दिशेने जाण्यासाठी वाहन वळवण्यास मनाई. शाळेजवळ वेग कमी करा. हॉर्नला मनाई दर्शवणाऱ्या ठिकाणी हॉर्न वाजवू नका.
- रेल्वे फाटक. फाटक बंद असेल तर आधी थांबा. ते पूर्ण उघडल्यावर दोन्ही बाजूंना पाहा. मार्ग सुरक्षित असेल तरच ओलांडा.
- वाहनचालक. वाहतूक पोलिसांच्या सूचना आणि वेगमर्यादा पाळा. पुढच्या वाहनापासून सुरक्षित अंतर ठेवा. वाहन चालवताना मोबाईल वापरू नका. मद्यपान करून वाहन चालवू नका.
आपत्कालीन वाहने
रुग्णवाहिका रुग्णाला तातडीची वैद्यकीय मदत मिळवून देते. अग्निशमन वाहन आग विझवण्यासाठी आणि बचावासाठी वापरतात. पोलीस वाहन सुरक्षा आणि तातडीच्या मदतीसाठी वापरतात. आपत्कालीन वाहनाला सुरक्षितपणे मार्ग द्या. त्यासाठी विशेष मोकळा केलेला मार्ग म्हणजे हरित मार्गिका.
आधुनिक वाहतूक तंत्रज्ञान
- GPS म्हणजे जागतिक स्थाननिर्धारण प्रणाली. ती आपले स्थान ठरवते. नकाशाचे ॲप हे स्थान वापरून मार्ग दाखवते.
- FASTag वाहनाच्या समोरील काचेवर लावतात. RFID तंत्रज्ञान रेडिओलहरींद्वारे टॅगची ओळख पटवते. जोडलेल्या खात्यातून पथकर, म्हणजे काही रस्ते वापरण्यासाठी भरावे लागणारे शुल्क, भरले जाते.
भारतातील वाहतुकीची महत्त्वाची तथ्ये
| घटना किंवा मार्ग | लक्षात ठेवण्याचे तथ्य |
|---|---|
| पहिली प्रवासी रेल्वे | 16 एप्रिल 1853. बोरीबंदर (मुंबई) ते ठाणे. सुमारे 34 किमी. |
| पहिली मेट्रो | कोलकाता. 24 ऑक्टोबर 1984. पहिला टप्पा 3.4 किमी. |
| सर्वांत लांब राष्ट्रीय महामार्ग | NH-44. श्रीनगर ते कन्याकुमारी. |
| पहिला उच्चगती रेल्वे प्रकल्प | मुंबई–अहमदाबाद बुलेट ट्रेन प्रकल्प. सुमारे 508 किमी. |