GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 14 — रक्ताभिसरण संस्था

रक्ताभिसरण म्हणजे हृदयाच्या पंपक्रियेमुळे रक्ताचे शरीरात सतत फिरणे. हृदय, रक्त आणि रक्तवाहिन्या मिळून ही व्यवस्था तयार होते. रक्त पेशींना ऑक्सिजन व पोषकद्रव्ये देते आणि काही टाकाऊ पदार्थ दूर नेते.

रक्ताचे घटक

रक्तवाहिन्यांचे प्रकार

धमनी रक्त हृदयापासून दूर नेते. शीर रक्त हृदयाकडे आणते. केशवाहिन्या अतिशय बारीक असतात. त्यांच्या पातळ भिंतींमधून रक्त आणि पेशी यांदरम्यान पदार्थांची देवाणघेवाण होते.

वाहिनीचा प्रकार रक्ताच्या दिशेवरून ठरतो. फुफ्फुसधमनी ऑक्सिजन कमी असलेले रक्त हृदयातून फुफ्फुसांकडे नेते. फुफ्फुसशिरा ऑक्सिजनयुक्त रक्त फुफ्फुसांतून हृदयाकडे आणते.

हृदयाचे कप्पे आणि रक्ताचा मार्ग

वरचे 2 कप्पे अलिंद आणि खालचे 2 कप्पे निलय. कप्प्यांतील झडपा रक्ताचा उलटा प्रवाह रोखतात.

1. शरीराकडून आलेले रक्त उजव्या अलिंदात आणि नंतर उजव्या निलयात येते.
2. उजवा निलय फुफ्फुसधमनीने रक्त फुफ्फुसांकडे पाठवतो.
3. फुफ्फुसांत ऑक्सिजन घेऊन रक्त फुफ्फुसशिरांनी डाव्या अलिंदात व नंतर डाव्या निलयात येते.
4. डावा निलय महाधमनीने रक्त शरीराकडे पाठवतो.

एका संपूर्ण फेरीत रक्त 2 वेळा हृदयातून जाते. त्याला दुहेरी रक्ताभिसरण म्हणतात.

नाडी, हृदयगती आणि आरोग्य

हृदयाच्या ठोक्यांमुळे धमनीत जाणवणाऱ्या लहरीला नाडी म्हणतात. शालेय उदाहरणात विश्रांतीतील प्रौढाचे ठोके सुमारे 72 प्रति मिनिट दिले जातात. प्रत्यक्ष दर वय, हालचाल व व्यक्तीनुसार बदलतो. प्रौढ शरीरात रक्त साधारण 5 लिटर असू शकते. शरीराच्या आकारानुसार प्रमाण बदलते. नियमित हालचाल, संतुलित आहार आणि तंबाखू टाळणे हृदयासाठी उपयोगी आहे.

रक्तगट आणि महत्त्वाची नोंद

ABO पद्धतीत A, B, AB आणि O हे 4 गट आहेत. Rh घटक धन किंवा ऋण असू शकतो. तांबड्या रक्तपेशींच्या ABO–Rh जुळवणीत O ऋण हा सार्वत्रिक दाता आणि AB धन हा सार्वत्रिक ग्राही मानतात. रक्त देण्यापूर्वी प्रत्यक्ष जुळवणी आरोग्यसेवा कर्मचारी तपासतात.

विल्यम हार्वे यांनी हृदयाच्या पंपक्रियेतून रक्ताभिसरण कसे घडते याचे वैज्ञानिक स्पष्टीकरण 1628 मध्ये प्रकाशित केले.