GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 3 — पर्वत

पर्वत म्हणजे सभोवतालच्या प्रदेशापेक्षा खूप उंच नैसर्गिक भूरूप. त्याचा खालचा भाग पायथा आणि सर्वांत वरचा भाग शिखर. टेकड्या साधारण कमी उंच व सौम्य उताराच्या असतात.

पर्वतरांग, दरी आणि उंची

पर्वतरांगा सरळ किंवा वळणदार असू शकतात; काही हजारो किमी पसरलेल्या असतात.

समुद्रसपाटीपासूनची उंची — समुद्राच्या सरासरी पातळीपासून मोजलेली उंची. सामान्यतः उंची वाढते तसे तापमान कमी होते. काही शिखरे ढगांपेक्षाही उंच; अतिथंड भागांत वर्षभर बर्फ टिकतो.

हिमवृष्टी म्हणजे हिमकणांचा वर्षाव; हिम व गारा हे घनरूपातील वर्षणाचे प्रकार.

पर्वत कसे तयार होतात

तरुण वली पर्वतांची शिखरे साधारण उंच व टोकदार असतात. अरवलीसारख्या जुन्या पर्वतांची दीर्घकाळ झीज झाल्याने माथे तुलनेने कमी उंच व गोलाकार असू शकतात. गट पर्वतात वर राहिलेला गट हॉर्स्ट, तर खाली खचलेला गट ग्राबेन. खचलेला लांबट भाग खचदरी होऊ शकतो.

पृथ्वीच्या आतले तप्त वितळलेले खडक म्हणजे शिलारस (मॅग्मा). तो पृष्ठभागावर बाहेर पडल्यावर त्याला लाव्हारस म्हणतात.

पाऊस, हिमनद्या आणि पाणी

पर्वतांच्या अडथळ्यामुळे ओलसर वारे वर चढतात आणि थंड होतात. जलवाष्पाचे लहान थेंब बनतात → ढग तयार होतात → पाऊस पडतो. पलीकडील बाजूस कमी पाऊस पडू शकतो; हा पर्जन्यछायेचा प्रदेश.

सह्याद्रीच्या पश्चिमेकडे अधिक पाऊस; पूर्वेकडील काही भाग पर्जन्यछायेत येतात. हिमालय उत्तरेकडून येणाऱ्या अतिथंड वाऱ्यांना अडथळा निर्माण करतो.

हिमनदी म्हणजे स्वतःच्या वजनामुळे अतिशय हळू वाहणारा बर्फाचा मोठा प्रवाह. उंच भागात साचलेल्या हिमावर दाब पडून बर्फ घट्ट होतो. पाऊस आणि वितळलेले हिम मिळून अनेक हिमालयीन नद्यांचा प्रवाह टिकतो. गंगोत्री हिमनदी भागीरथीचे उगमस्थान आहे. पर्वतीय जलसाठे पिण्याचे पाणी, सिंचन आणि जलविद्युत निर्मितीसाठी उपयुक्त आहेत.

सजीव आणि पर्वतीय जनजीवन

पर्वतीय वने उंची, तापमान आणि पावसानुसार बदलतात.

अनुकूलन — परिसरात जगण्यासाठी उपयोगी शारीरिक किंवा वर्तनातील वैशिष्ट्ये.

लाल पांडा व सोनेरी गरुड यांनाही पर्वतात नैसर्गिक अधिवास मिळतो.

तीव्र उतारावर शेती व रस्तेबांधणी कठीण असते. पायऱ्यांची शेती म्हणजे उतारावर सपाट पायऱ्या तयार करून केलेली शेती. पशुपालन, फळबागा आणि पर्यटन यांतून उपजीविका मिळते. सिक्कीममध्ये अनेक घरांना उतरती छपरे असतात. त्यावरून पाऊस व बर्फ खाली सरकतो. थुक्पा, सेल रोटी व मोमोज हे तेथील खाद्यपदार्थ. चाम हे मुखवट्यांचे नृत्य आहे.

या घटनांमुळे घरे, रस्ते व शेतीचे नुकसान; वाहतूक बंद पडू शकते. जंगलांचे संरक्षण, योग्य कचरा व्यवस्थापन आणि सुरक्षित बांधकाम पर्वतीय पर्यावरणासाठी आवश्यक.

प्रमुख पर्वतरांगा आणि शिखरे

जैवविविधता — विविध वनस्पती, प्राणी व इतर सजीवांची विविधता; पश्चिम घाट यासाठी प्रसिद्ध.

उंची मोजण्याचे 2 आधार

समुद्रसपाटीपासून सर्वांत उंच शिखर एव्हरेस्ट आहे. नेपाळी नाव सागरमाथा, तिबेटी नाव चोमोलुंगमा. काराकोरममधील के2 (8,611 मीटर) जगात दुसरे, तर सिक्कीम–नेपाळ सीमेवरील कांचनजंगा (8,586 मीटर) तिसरे. नंदादेवी हे संपूर्णपणे भारतात असलेले सर्वोच्च शिखर. अनामुडी दक्षिण भारतात, तर कळसूबाई महाराष्ट्रात सर्वोच्च आहे.

खिंडी, गिर्यारोहण आणि संस्कृती

खिंडी वाहतूक, व्यापार, पर्यटन आणि देशाच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाच्या. अतिउंची व अवघड भूप्रदेश; अनेक खिंडी वर्षातील मोठा काळ बर्फाखाली असतात.

काराकोरम खिंड लडाख व शिनजियांग यांमधील जुन्या व्यापारी मार्गावर आहे. लडाखमधील उमलिंग ला आणि मिग ला ही उंच वाहनमार्गांची उदाहरणे आहेत.

‘हिमालय’ म्हणजे हिमाचे निवासस्थान. तोडा समुदायासाठी नीलगिरीला सांस्कृतिक महत्त्व आहे. प्राचीन तमिळ साहित्यातील कुरिंजी ही डोंगराळ प्रदेशाची संज्ञा आहे.