GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 16 — पाणी आणि हवा प्रदूषण

पाणी किंवा हवा यांत हानिकारक घटक वाढून सजीवांवर किंवा पर्यावरणावर वाईट परिणाम झाला तर ते प्रदूषण. प्रदूषण करणाऱ्या घटकांना प्रदूषक म्हणतात.

पाण्यात प्रदूषक कसे येतात

स्रोत	परिणाम
घरगुती सांडपाणी	रोगकारक जंतू व घाण पाण्यात मिसळतात.
औद्योगिक सांडपाणी	काही रसायने आणि धातू पाण्यात मिसळू शकतात.
शेतातून वाहणारे पाणी	जादा खतांमुळे शैवालांची अतिवाढ होऊ शकते.
तेलगळती	तेलाचा थर समुद्री सजीव आणि पक्ष्यांना हानी पोहोचवू शकतो.
कचरा व प्लास्टिक	पाणी व किनारे दूषित होतात. जलचरांना धोका वाढतो.

मासे कल्ल्यांनी पाण्यात विरघळलेला ऑक्सिजन घेतात. शैवालांचे मृत अवशेष विघटित करताना सूक्ष्मजीव ऑक्सिजन वापरतात. त्यामुळे जलचरांना कमी ऑक्सिजन मिळू शकतो. जलजन्य रोग दूषित पाणी किंवा अन्नाशी संबंधित असू शकतात. मलेरिया आणि डेंग्यू संक्रमित डास चावल्याने पसरतात.

पाणी स्वच्छ दिसणे आणि पिण्यास सुरक्षित असणे

गोड्या पाण्यातही जंतू किंवा विरघळलेली रसायने असू शकतात. जड कण तळाशी बसणे म्हणजे निवळणे. गाळ न ढवळता वरचे पाणी वेगळे काढता येते. गाळणीत न विरघळलेले काही कण अडकतात. निर्जंतुकीकरण रोगजंतू कमी करण्यासाठी किंवा नष्ट करण्यासाठी केले जाते. उकळणे किंवा योग्य प्रक्रियेत क्लोरीन वापरणे या वेगळ्या पद्धती आहेत. विषारी रसायनांनी दूषित पाण्यासाठी योग्य शुद्धीकरण किंवा सुरक्षित स्रोत आवश्यक असतो.

पाणी स्वच्छ झाकलेल्या भांड्यात साठवा. घरगुती व औद्योगिक सांडपाणी प्रक्रिया करूनच जलस्रोतांत सोडावे. नदीत कचरा टाकणे टाळावे.

हवेचे घटक आणि प्रदूषक

कोरड्या हवेत साधारण 78% नायट्रोजन आणि 21% ऑक्सिजन असतो. उरलेल्या भागात आर्गॉन, कार्बन डायऑक्साइड आणि इतर वायू असतात. हवेतील जलबाष्पाचे प्रमाण बदलते.

प्रदूषक	स्रोत किंवा परिणाम
कार्बन मोनोऑक्साइड	अपूर्ण ज्वलन. रक्ताला ऑक्सिजन वाहून नेण्यात अडथळा.
सल्फर डायऑक्साइड आणि नायट्रोजनची ऑक्साइडे	काही इंधनांचे ज्वलन, उद्योग आणि वाहने. आम्लवर्षेत सहभाग.
सूक्ष्मकण	धूर, धूळ व ज्वलन. श्वसनास त्रास होऊ शकतो.

आम्लवर्षा, तापमानवाढ आणि ओझोन

सल्फर डायऑक्साइड व नायट्रोजनची ऑक्साइडे हवेत बदलून आम्लयुक्त पदार्थ तयार करू शकतात. ते पावसात मिसळल्यास आम्लवर्षा होऊ शकते. तिचा माती, जलचर, वनस्पती व इमारतींवर परिणाम होतो. ताजमहालाच्या संगमरवरी पृष्ठभागावर प्रदूषणातील कण आणि रासायनिक बदलांचा परिणाम होऊ शकतो.

नैसर्गिक हरितगृह परिणामामुळे पृथ्वीवर जीवनासाठी उपयुक्त ऊब टिकते. वातावरणातील हरितगृह वायू वाढल्यास अधिक उष्णता टिकते आणि सरासरी तापमान वाढते. जमिनीवरील बर्फ वितळणे व गरम पाण्याचे प्रसरण यांमुळे समुद्रपातळी वाढण्यास हातभार लागतो.

वातावरणाच्या उंच थरातील ओझोन सूर्याच्या काही अतिनील किरणांपासून संरक्षण करते. जमिनीजवळील जादा ओझोन हवेचा प्रदूषक आहे.

हवेची गुणवत्ता आणि प्रतिबंध

AQI हवेची गुणवत्ता सांगणारा निर्देशांक आहे. भारतीय श्रेणीत 0–50 चांगली, 51–100 समाधानकारक, 101–200 मध्यम, 201–300 खराब, 301–400 अतिशय खराब आणि 401–500 गंभीर हवा दर्शवतात.

वाहनांची देखभाल, सार्वजनिक वाहतूक, उद्योगांतील उत्सर्जन नियंत्रण आणि कचरा उघड्यावर न जाळणे प्रदूषण कमी करण्यास मदत करतात. सूर्य, वारा आणि पाणी यांपासून ऊर्जा मिळवता येते. कचरा वेगळा करून त्याचा पुनर्वापर किंवा पुनर्प्रक्रिया करावी.