GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 26 — कपडे आणि धागे

तंतूपासून कापडापर्यंत

तंतू हा केसासारखा बारीक घटक आहे. अनेक तंतू एकत्र करून आणि बहुतेकदा त्यांना पीळ देऊन सूत तयार करतात. धागे विणून किंवा त्यांचे फास गुंफून कापड बनवतात.

तंतू → सूत → कापड → कपडे

वनस्पतींपासून मिळणारे तंतू

कापसाच्या बियांना सरकी म्हणतात. सरकीपासून तंतू वेगळे केल्यानंतर त्यांना पीळ देऊन सूत काततात. यासाठी टकळी, चरखा किंवा यंत्र वापरतात.

तागाची खोडे पाण्यात भिजवतात. सूक्ष्मजीवांमुळे तंतू जोडून ठेवणारे पदार्थ कुजतात आणि तंतू सुटे होतात. मग ते खोडापासून वेगळे करून धुतात आणि वाळवतात.

लोकर आणि रेशीम

लोकर मेंढी, काही शेळ्या, याक आणि उंट यांच्या केसांपासून मिळते. केस कापून, धुऊन आणि तंतू सरळ करून सूत काततात. लोकरीच्या तंतूंमध्ये अडकलेली हवा उष्णतेची दुर्वाहक आहे. त्यामुळे शरीरातील उष्णता हळू बाहेर पडते.

रेशीम किड्याचे जीवनचक्र अंडे → अळी → कोशावस्था → पतंग असे आहे. तुतीच्या रेशीम किड्याची अळी तुतीची पाने खाते. अळी स्वतःभोवती रेशमी तंतूंचा कोश विणते. कोशाच्या आत तिचे रूपांतर होते. रेशीम मिळवण्यासाठी कोशातील तंतू गरम पाण्याच्या मदतीने सुटे करतात, उलगडतात आणि रिळावर गुंडाळतात. रेशीम किड्यांचे संगोपन म्हणजे रेशीम कीटकपालन.

मानवनिर्मित आणि मिश्र तंतू

नायलॉन, पॉलिस्टर आणि ॲक्रिलिक हे पूर्ण संश्लेषित तंतू आहेत. वेगवेगळे तंतू मिसळून मिश्र कापड बनवतात. टेरीकॉटमध्ये पॉलिस्टर व कापूस, तर टेरीवूलमध्ये पॉलिस्टर व लोकर असते.

धाग्यांपासून कापड आणि कपडे

विणकामात कापडाच्या लांबीच्या दिशेतील धाग्यांच्या संचाला ताणा म्हणतात. रुंदीच्या दिशेतील धाग्यांचा संच म्हणजे बाणा. बाणा ताण्यातून वर-खाली गुंफतात. हातमाग हातापायांनी चालवतात. यंत्रमाग यांत्रिक शक्तीने चालतो.

सुईने विणताना धाग्याचे फास एकमेकांत जोडतात. स्वेटर किंवा मोज्यांचे कापड अशा पद्धतीने बनवता येते. खादी म्हणजे हाताने कातलेल्या सुतापासून हातमागावर विणलेले कापड. गांधीजींनी चरखा आणि खादीला स्वदेशी व स्वावलंबनाशी जोडले.

कापडाचे तुकडे शिवणकामाने जोडतात. धाग्याच्या टाक्यांनी कापडावर नक्षी करणे म्हणजे भरतकाम. जुने कपडे थरांत शिवून गोधडी बनवतात.

वापर, काळजी आणि पर्यावरण

उन्हाळ्यात सैल सुती कपडे घाम शोषतात. घाम वाळताना थंडावा मिळतो. हिवाळ्यात लोकरीचे आणि थरांमध्ये घातलेले कपडे शरीराची उष्णता टिकवतात. पावसाळ्यात जलरोधक आवरण पाणी आत येण्यापासून अडवते. कपडे त्यांच्या सूचनांनुसार धुवावेत आणि पूर्ण वाळवून ठेवावेत.

नैसर्गिक तंतू योग्य परिस्थितीत विघटित होऊ शकतात. नायलॉन व पॉलिस्टरसारख्या कपड्यांच्या धुलाईतून अतिसूक्ष्म प्लास्टिक तंतू पाण्यात जाऊ शकतात. कपडे दुरुस्त करणे, पुन्हा वापरणे किंवा त्यांपासून पिशव्या व गोधड्या बनवणे यामुळे कचरा कमी होतो.

भारतातील वस्त्रपरंपरा

महाराष्ट्राची नऊवारी व फेटा, राजस्थानचा साफा आणि सिक्कीमचा बाखू या पोशाखांच्या प्रादेशिक ओळखी आहेत. हडप्पा संस्कृतीत कापसाच्या वापराचे पुरावे सापडतात. रंगवलेले किंवा छापील भारतीय सुती कापड चिंट्झ नावाने 17 व्या शतकात युरोपात लोकप्रिय झाले.